ވެރިރަށް މާލެ ތޮއްޖެހުމުގެ ފަހަތުގައި ތޮބީއީ ސަބަބުތަކެއް ހުރެދާނެ އެވެ. ޖިއޮގްރަފީ ގޮތުން ގާތްގަނޑަކަށް ރާއްޖޭގެ މެދަށް ވުމެވެ. ޒަމާންތަކެއް ވަން ދެން، މާލެއަށް ނިސްބަތްވާ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮތުމުން ވިޔަފާރީގެ ހަރަކާތްތައް އިތުރުވަމުން ދިއުމެވެ. އެހެން ސަރަހައްދުތަކުގެ އާބާދީ މާ ކުޑަވުމުން އެ ސަރަހައްދުތަކަށް ކުރިއެރުމެއް ނުލިބި އޮތީއޭ ވެސް ބުނެވިދާނެ އެވެ.
އެހެން ނަމަވެސް މި ހަފްތާގެ 'އެއްބަސްވެ ދެބަސްވަމާ' ގެ އެޕިސޮޑްގައި މި ގެނައީ ތަފާތު އެހެން ނަޒަރަކުން މި މައްސަލައަށް ވާހަކަ ދެއްކުމެވެ.
މާލޭގެ ބިމަށް ޑިމާންޑް ބޮޑުކުރަމުން، ހަރަދުކޮށްގެން ބިން އުފެއްދުމުގެ ނަތީޖާއަކީ ބިމުގެ އަގު އުފުލުމެވެ. މީހުން އެއްތަނަކަށް ޖަމާވާނަމަ، ބާރުތައް ވެސް ޖަމާވާނެ އެވެ. ކުލީގެ ބޮޑު ވިޔަފާރި އާއި އޭގެ ސަބަބުން މުއްސަނދިން އިތުރަށް މުއްސަނދިވަމުންދާ ގޮތެވެ.
މާލެ ތޮއްޖެއްސީ، އަދި އިތުރަށް ތޮއްޖައްސަމުން ގެންދަނީ ގަސްތުގައި ރާވައިގެން ނޫން ހެއްޔެވެ؟ 
'ދައުރު' ގެ މެނޭޖިން އެޑިޓަރު އަހުމަދު ޒާހިރު (ހިރިގާ) އާއި ސީނިއާ އެސޯސިއޭޓް އެޑިޓަރު އަހުމަދު ނާއިފްއާއެކު މި މައުލޫގެ ފުނަށް ގެންގޮސްދިނީ ލޭންޑް ވެލުއޭޝަން އާއި އާބަން ޕްލޭނިންގެ ތަޖުރިބާކާރު އަސްލަމް ޝާކިރެވެ.
ހިންދު ކަނޑުގައި ގަތާލާފައި ޖަޒީރާ ރަށްތަކެއްގެ މި ރާއްޖޭގެ މީހުންނަށް މިއީ މިހާރު ހުޅުލެފަޅުން ފެށިގެން ގިރާވަރުފަޅާ ހަމައަށް ދަމާލާފައިވާ ރޮނގެކެވެ. މާލެއަށް ރާއްޖޭގެ ދެބައިކުޅައެއްބައަށްވުރެ ބޮޑު ބައެއް ޖަމާވުން އޮތީ ކައިރި މުސްތަގުބަލެއްގަ އެވެ.
އެންމެ ފަހުގެ ބޯހިމެނުމުން ދައްކާ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގެ %41 މީހުން ދިރިއުޅެނީ މާލޭގަ އެވެ. އެއީ 2022 ވަނަ އަހަރުގަ އެވެ. އަދި މި ފެށުނު 2026ވަނަ އަހަރު ނިމޭއިރު %53 މާލެއަށް ޖަމާވެ ނިމޭކަން ދިރާސާތަކުން ދައްކާކަން ނާއިފް ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ.
ނާއިފް ދެން މާލެ ސިފަކުރެއްވީ ދަގަތްފާނެއް ގޮތުގަ އެވެ. ދަގަތްފާނަށް ދަގަނޑުގެ ބާވަތްތައް ދަމާ ގޮތަށް މާލެއަށް މީހުން ޖަމަވަމުންދާ ކަމެވެ.
ނާއިފްގެ ވާހަކައަށް ބާރު ދެއްވަމުން ޒާހިރު އިޝާރާތްކުރެއްވީ މި ފަހުން ރަށްރަށުގެ ސްކޫލްތަކުން މާލޭގެ ސްކޫލްތަކަށް 1،500 ދަރިވަރުން ބަދަލުވި ކަމެވެ. ހުޅުމާލޭގައި އާ ސްކޫލެއް ހުޅުވިއިރު ސްކޫލްގެ ދަރިވަރުންގެ އަދަދު 2،000އަށް އަރަ އެވެ. އޭގެ 77% ދަރިވަރުންނަކީ އެހެން ރަށްރަށަށް ނިސްބަތްވާ ދަރިވަރުންނެވެ.
އަސްލަމް ވިދާޅުވީ މާލެ ނޫން ތަނެއް ނެތުމުން ވާނެ ގޮތް ކަމެވެ. ހުރިހާ އިގުތިސޯދީ ހަރަކާތެއް ހިންގަނީ މާލެއާއި މާލެ ކައިރި ރަށްރަށުގަ އެވެ. ޓުއަރިޒަމަށް ބަލާއިރު، ޓުއަރިޓުން ރާއްޖެ ވަންނަ ދޮރޯށި ކަމުގައިވާ އެއާޕޯޓަކީ މާލެ ކައިރި އެވެ. ސަރުކާރު ހިންގަނީ މާލޭގަ އެވެ. ހިދުމަތްތައް، ފުރުސަތުތައް، ވަސީލަތްތައް ވެސް ހުރީ މާލޭގަ އެވެ.
ކުރީގެ ރައީސް މައުމޫން އަބްދުއްގައްޔޫމުގެ ވެރިކަމުގެ ފަހުކޮޅު ދައުލަތަށް އަސްލަމްގެ ހިދުމަތް ފެއްޓެވިއިރު އޭރު ސަރަހައްދީ ތަރައްގީގެ ޕްލޭންގެ ރަނގަޅު ބިންގަލެއް އެޅުނު ކަމަށް އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ. ކުރީގެ ރައީސް މުހައްމަދު ނަޝީދުގެ ވެރިކަމުގައި ވެސް އަސްލަމްގެ ހިދުމަތް ދެމިގެން އައި އިރު، އޭނާ ވިދާޅުވީ އޭރުގައި ވެސް ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ސިޔާސަތެއްގެ ގޮތުގައި އެ ކަން ކުރަން އުޅުނު ނަމަވެސް ކޮންމެ ސަރުކާރެއްގައި ވެސް ފެނުނީ މައްސަލަތަކަށް ހައްލު ހޯދުމަށްވުރެ ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަން ދަމަހައްޓަން އުޅުނު ތަން ކަމަށް އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.
"އެމްޑީޕީގެ ސަރުކާރުތަކުގައި ވެސް. ކޮންމެ ސަރުކާރަކުން ވެސް އުޅުނީ ވޭތުވެދިޔަ ސަރުކާރުގެ ހުރި ގޯސްތައް ދެއްކުމުގައި. ދެން އުޅެވެނީ އެ މީހުން ދެން އަންނަން އޮތް ސަރުކާރު ހޯދުމަށް ޓަކައި އެ ސަރުކާރުގައި ކުރާނެ ކަމެއް ދެއްކުމުގައި،" އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
މާލެ ތޮއްޖެއްސުމަކީ ސިޔާސީ ވެރިންނާއި ވިޔަފާރިވެރިން ރާވައިގެން 'ޑިޒައިން'ކުރި ކަމެއް ކަމަށް ބާރު ދިނުމަށް އަސްލަމް އިޝާރާތްކުރެއްވީ ގާނޫނުއަސާސީ އެވެ. ގާނޫނުއަސާސީގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަންކުރާ ރަށަކީ މާލެ ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެ އެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ވަކި ރަށަކީ ތާއަބަދު ވެރިކަންކުރާ ރަށުގެ ގޮތުގަައި ގާނޫނުއަސާސީގައި ލިއުމަކީ ކޮށް އުޅޭ ކަމެއް ނޫނެވެ.
އަބަދުވެސް މާލެ ތޮއްޖައްސަމުން ގެންދިއުމާއި ތާއަބަދު ވެރިރަށުގެ ލަގަބު މާލެއަށް ލިބިދޭ ގޮތަށް ގާނޫނުއަސާސީގައި ވެސް ލިއުނީ 'ބައި-ޑިޒައިން' ވަކި ބަޔަކު މުއްސަނދިވާން ވެގެން ކަމަށް އަސްލަމް ގަބޫލުކުރައްވަ އެވެ.
"އައްޑު އަތޮޅުގެ ވެރިކަންކުރާ ރަށަކީ ހިތަދޫއޭ ލިޔެފައެއް ނޯވޭ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށީގައޭ އެ އަތޮޅު ވެރިކަންކުރަން ޖެހެނީ ލިޔެފައެއް ނޯވޭ. އެކަމަކު ރާއްޖޭގެ ވެރިކަންކުރާ ރަށަކީ މާލެ ކަމަށް ލިޔުނީ، ބައި ޑިޒައިން މި އުފައްދާފައިވާ ހާލަތެއް،" އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
އަސްލަމް ދެން ފާހަގަކުރެއްވީ ދުނިޔޭގެ ވަރަށް ގިނަ ގައުމުތަކުގައި ވެރިކަންކުރާ ރަށް ބަދަލުކޮށްފައިވާ ކަމެވެ. އަދި އެއިން ގިނަ ގައުމުތަކުގައި ވެރިކަންކުރާ ރަށް ބަދަލުކުރި އެއް ސަބަބަކީ ވެރިކަން ކުރަމުން ދިޔަ ރަށް ފުރިބާރުވުމުންނެވެ. އަނެއް ސަބަބަކީ ވެރިކަންކުރާ ރަށަކީ ވަކި ބަޔެއްގެ ރަށަކަށްވުމުގެ ބަދަލުގައި ހުރިހާ އެންމެންގެ ވެސް ރަށަކަށް ވުމެވެ. ރާއްޖޭގައި މި ދެ ސަބަބު ވެސް މިއަދު ވުޖޫދުގައި އެބަ އޮތެވެ.
މީގެ ދެ މިސާލެއް ފާހަގަކޮށްލާނަމަވެ. އޮސްޓްރޭލިއާއާއި އަވައްޓެރި ސްރީލަންކާ އެވެ.
ލަންކާގައި ދެ ވެރިރަށެއް އޮވެ އެވެ. ވިޔަފާރި މަރުކަޒެއް ގޮތުގައި ޒަމާންތަކެއް ވަންދެން ކުރިއަރަމުންދާ ކޮލޮމްބޯ އާއި ސަރުކާރާއި ގާނޫނު ހިންގުމުގެ ވެރިރަށެއްގެ ގޮތުގައި ޝްރީ ޖަޔަވަރްދެނެޕޫރާ އެވެ. ބޭނުމަކީ ދައުލަތް ހިންގާ މައި މުއައްސަސާތައް ހުންނަން ވާނީ، ވިޔަފާރި މަރުކަޒުތަކާ ދުރު، ދައުލަތުގެ އެންމެން ވެސް ރަމްޒުކޮށްދޭ ތަނަކަށް ހެދުމެވެ.
އޮސްޓްރޭލިއާގައި ފެޑެރަލް ދައުލަތެއް ގާއިމުކުރުމަށް ފަހު، އޭރު ކުރިއަރާފައިވާ ދެ ސިޓީ ކަމަށްވާ މެލްބާން އާއި ސިޑްނީގެ ވާދަވެރިކަން ބޮޑެވެ. ހަމައެކަނި އެ ވާދަވެރިކަމާ ހުރެ، މަސްލަހަތު ހުރި ގޮތެއް ކަމުގައި އެ ގައުމަށް ފެނުނީ ދެ ސިޓީގެ ތެރެއިން ސިޓީއަކަށް ވެރިކަން ނުދިނުމެވެ. މުޅިން އާ ސިޓީއެއް ވެރިރަށުގެ ގޮތުގައި ތަރައްގީކުރުމެވެ. އޭގެ ކުރިން މީހުން ދިރިއުޅެފައި ވެސް ނެތް ތަނެއްގައި 'ކެންބެރާ' ގެ ނަމުގައި މުޅިން އާ ސިޓީއެއް ބިނާކުރީ އެވެ.
"ރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީގައި އެ ގޮތަށް ލިއުނީމައި މީހުންނަށް ގަބޫލުކުރަން ވެސް ދަތި، މާލެ ނޫން ތަނެއްގައި ވެރިކަން ކުރެވިދާނެ ކަމަށް ވެސް. އެ ނޫން ރަށެއް ވެރިރަށަށް ވެދާނެ ކަމަށް ވެސް،" އަސްލަމްގެ ނުކުތާ ތަފްސީލްކޮށްދެއްވި އެވެ.
މުޅި މައްސަލަ ގުޅިލައި މެހެނީ ދެ ކަމަކަށް ކަމަށް އަސްލަމް ގަބޫލުކުރައްވަ އެވެ. އެއް ކަމަކީ ގައުމީ ތަރައްގީގެ ސްޓްރެޓެޖީއެއް ނެތުމާއި ހަމަ ނަމެއްގައި ތަރައްގީގެ ޕްލޭނެއް އޮތުމެވެ. އަނެއް މައްސަލައިގެ ގޮތުގައި އަސްލަމް ތަކުރާރުކޮށް ފާހަގަކުރެއްވީ މިހާރުގެ ގާނޫނުއަސާސީއާ އެވެ.
އެ ދެ ކަމަށް ވެސް އިޝާރާތްކުރައްވަމުން އަސްލަމް ވިދާޅުވީ ގާނޫނުއަސާސީ އާއި ގާނޫނުތަކުގެ އިތުރުން ތަރައްގީގެ ޕްލޭންގެ ވެސް ބޭނުމަކަށް ވާން ޖެހޭނީ އެ ތަނެއްގައި ދިރިއުޅޭ ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތައް ހިމާޔަތްކުރުމާއި އެ ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހާލަތަށެވެ. ބޮޑެތި ވައުދުތަކުގެ މެނިފެސްޓޯ ހެދި ނަމަވެސް ނަތީޖާއެއް ނުނުކުންނަނީ، އެ ނަޒަރިއްޔާތުން ދިރާސާކޮށްގެން ރަނގަޅު ސިޔާސަތުތަކެއް އެކުލަވާނުލާތީ ކަމަށް އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
"ވަކި ރަށެއްގައި ވެރިކަންކުރާ ގޮތަށް ލިއުމަކީ ވެސް ހައްގުތަކާއި ހަމަހަމަކަމުގެ ނަޒަރާ މާ ދުރު ކަމެއް،" އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
ކޮންމެ ސަރުކާރެއްގައި ވެސް މީހުންގެ ދިރިއުޅުމަށް އަސަރުކުރާނެ ތަރައްގީގެ ބޮޑު މަޝްރޫއުތައް ހިންގަނީ މާލޭގަ އެވެ. ގެދޮރުވެރިކަމުގެ ބޮޑު މަޝްރޫއުތައް ވެސް މާލޭގައި ހިންގަ އެވެ. މާލޭގެ ބިމުގެ އަގު އުފުލަމުން، ހަރަދުކޮށްގެން އުފައްދާ ބިން ވެސް ހިލޭ ބަންޑާރަ ގޯތީގެ ނަމުގައި ވަކި ބަޔަކަށް ބަހާލަ އެވެ. މި ހިސާބުން މުއްސަނދިންނާއި ފަގީރުންގެ ފަރަގު ބޮޑުވަމުންދާ ކަމަށް އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
"ބައި ޑިޒައިން ވަކި ބަޔަކު މި ހަދަނީ މުއްސަނދިންނަށް. ވެރިރަށުން ބިމެއް ލިބުނީމައި ބޭންކަށް ގޮސް އެ ތަން މޯގޭޖްކޮށްގެން މިލިއަން ލޯނު ނެގޭ އެބަ. އެ ލޯނުން ބޮޑެތި ވިޔަފާރިތައް ފެށޭނެ. ބައި ޑިޒައިން މި ގޯތި ލިބޭ މީހާ ވެސް މުއްސަނދިންނަށް އެބަވޭ،" އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
ތަރައްގީގެ ޕްލޭންގެ ބޭނުމަކީ އަހަރުތަކެއް ފަހުން ހާސިލްކުރަން ބޭނުންވާ ލަނޑުދަނޑިއެއް އޮތުމެވެ. އަސްލަމް ދެކޭ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގެ ލަނޑުދަނޑިއަކަށް ވާންވީ ކުރިން ފާހަގަކުރެއްވި ފަރަގު ނައްތާލުމެވެ. މުއްސަނދިކަމުގެ ހަމަހަމަ އާބާދީއެއް ހެދުމެވެ. ރާއްޖޭގެ ގުދުރަތީ ވަސީލަތްތަކުން ލިބޭ ނަފާ ރާއްޖޭގެ އެންމެނަށް ލިބުމެވެ.
"ނޭޝަނަލް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ޕްރިއޯރިޓީއެއް ވެސް އޮންނަން ޖެހޭ. އެ ޕްރިއޯރިޓީއަކަށް ހަދަންވީ ނޫން ހެއްޔެވެ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ވެލްތެއްގެ ފައިދާ އެންމެނަށް ލިބޭ ގޮތަށް ބަދަލުކުރަން،" އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
އެ ކަން ހާސިލްކުރުމަށް ކުރެވިދާނެ ބައެއް ކަންކަން ވެސް އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ. ރިސޯޓް ވިޔަފާރި ވެސް ހިންގެނީ ސަރުކާރުން ރަށްރަށް ދޫކުރާތީ އެވެ. ސަރުކާރަށް އޭގައި ގޮތްތަކެއް ހޯދޭނެ އެވެ. މި ގޮތަށް ރަށް ދޫކުރުމަށްފަހު، ގާއިމުކުރާ ރިސޯޓް ވިޔަފާރީގެ ވަކި ނިސްބަތެއްގެ ހިއްސާ އާންމުންނަށް ވިއްކަން ނޫނީ ދޫކުރުމަށް ޝަރުތުކުރެވިދާނެ އެވެ.
"ރިސޯޓްގެ %5 ހިއްސާ ޕަބްލިކަށް ވިއްކާށޭ. ވަކި އަދަދުތަކެއްގައި. އެ ވަރު ވިއްކިއަސް ރިސޯޓް އޯނަރަށް ވިޔަފާރީގެ ކޮންޓްރޯލް އޮންނާނީ. އެކަމަކު އާންމު އެތައް މީހުން އޭރުން އެ ވެލްތުގެ އޯނާޝިޕް ވެސް ލިބިގެންދޭ. ރައްޔިތުމީހާގެ މުދަލެއް ގޮތުގައި ހަގީގަތުގައި ވާނީ އެ ގޮތަށް އޯނާޝިޕް އުފައްދައިގެން،" އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
ކުލީގެ ވިޔަފާރީގެ ތެރެއަށް ވެސް ސަރުކާރަށް ކޮންމެ ވެސް ވަރަކަށް ވަދެވެން ޖެހޭނެ ކަމަށް އަސްލަމް ގަބޫލުކުރައްވަ އެވެ. ރެންޓް ރެގިއުލޭޓް ބޯޑެއް ހުރުމާއި ސެކިއުރިޓީ ޑިޕޮސިޓް ވެސް ބޯޑާ ހަވާލުކުރުން ފަދަ ކަންކަން ގިނަ ގައުމުތަކުގައި އޮވެ އެވެ. އަދި އިޖުތިމާއީ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ގޮތުގައި ހިލޭ ބިން ދޫކުރުން ހުއްޓާލަން ޖެހޭ ކަމަށް ވެސް އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.
"މިހާރު މި ހިންގަނީ ބައި ޑިޒައިން ވަކި ބަޔަކު އެލީޓުންގެ ގޮތުގައި ތިބޭ ގޮތަށް އޮތް ނިޒާމެއް،" އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.
މިއީ މާލޭގެ ރަށްވެހިންނާއި ހިޖުރަވެރިންގެ ބަހުސެއް ނޫނެވެ. މުއްސަނދިންނާއި ފަގީރުންނާ ދެމެދު ފުޅާވަމުންދާ ފަރަގާ ގުޅުން ހުރި ބަހުސެކެވެ.